Orson Welles

George Orson Welles, Amerikan sinema ve tiyatro tarihinin en parlak, en yenilikçi ve aynı zamanda en tartışmalı  figürlerinden biridir. Yönetmen, yazar, aktör ve yapımcı olarak sinemaya ve tiyatroya getirdiği radikal yeniliklerle tanınır. Özellikle Yurttaş Kane (Citizen Kane) filmiyle sinema dilini kökten değiştirmiş, ancak kariyeri boyunca Hollywood’un kısıtlamalarıyla ve finansal zorluklarla mücadele etmiştir.

6 Mayıs 1915’te Kenosha, Wisconsin’de doğan Orson Welles, sanatçı bir ailede büyüdü ve küçük yaşlardan itibaren olağanüstü bir zekaya ve sanatsal yeteneğe sahip olduğu anlaşıldı. Babası mucit, annesi ise piyanistti. Onu dahi olarak gören ebeveynleri, Welles’e olağanüstü bir eğitim ve özgürlük sundu. Çocukluğunda müziğe, resme ve özellikle tiyatroya büyük ilgi duydu. Genç yaşta hem annesini hem de babasını kaybetmesi, onun erken yaşta olgunlaşmasına ve kendi yolunu çizmesine neden oldu.

Tiyatro kariyeri oldukça erken başladı. Lise yıllarında bile oyunculuk ve yönetmenlik yetenekleriyle dikkat çekti. 1930’lu yılların ortalarında, Büyük Buhran döneminde, ABD’de Federal Tiyatro Projesi kapsamında önemli bir figür haline geldi. Arkadaşı John Houseman ile birlikte kurduğu Mercury Tiyatrosu, Shakespeare’in Macbeth’ini Haiti Voodoo ritüelleriyle birleştiren Voodoo Macbeth gibi cesur ve yenilikçi prodüksiyonlara imza attı. Ayrıca, tiyatroyu politik ve toplumsal mesajlar vermek için bir platform olarak kullandı, bu da onu kamuoyunda tanınan bir isim haline getirdi.

Welles’in popülaritesi tiyatronun ötesine geçerek radyoya sıçradı. 1938’de Mercury Tiyatrosu’nun radyo kolu olan The Mercury Theatre on the Air programıyla ülke çapında üne kavuştu. Ancak onu Amerikan kamuoyunda bir anda ikonik ve tartışmalı bir figür haline getiren olay, 30 Ekim 1938’de yayınlanan Dünyalar Savaşı (War of the Worlds) radyo uyarlaması oldu. Herbert George Wells’in bilim kurgu romanını bir haber bülteni formatında sunan bu yayın, birçok dinleyicinin Marslıların Dünya’yı istila ettiğine inanmasına neden oldu ve ülke çapında paniğe yol açtı. Bu olay, Welles’in medya üzerindeki etkisinin ve sanatsal manipülasyon yeteneğinin çarpıcı bir göstergesiydi. Skandal bir yandan eleştirilere yol açsa da diğer yandan Hollywood’un dikkatini çekti.

Dünyalar Savaşı skandalının ardından RKO Pictures ile eşi benzeri görülmemiş bir sözleşme imzalayan Welles’e, filmlerinde tam sanatsal kontrol verildi. Bu, Hollywood tarihinde genç bir yönetmen için nadir görülen bir durumdu ve bu özgürlükle ilk uzun metrajlı filmini çekti.

Welles’in yazar, yönetmen ve başrol oyuncusu olduğu 1941 yapımı Yurttaş Kane (Citizen Kane) film, sinema tarihinin en büyük başyapıtlarından biri olarak kabul edilir. Hearst gazete imparatorunun kurucusu William Randolph Hearst’ten esinlenerek yaratılan Charles Foster Kane’in hayatını ve gizemli Rosebud kelimesinin anlamını araştıran bir gazetecinin hikayesi etrafında dönüyordu. Film, derin odaklı sinematografi, yenilikçi kamera açıları, doğrusal olmayan anlatım yapısı, tavanların gösterildiği set tasarımları ve karmaşık ses miksajı gibi teknik yeniliklerle sinema dilini adeta yeniden yazdı. Welles, Yurttaş Kane ile sinema anlatımına radikal bir yeni boyut getirdi, ancak filmin Hearst’e yönelik eleştirel bakışı nedeniyle medya imparatorunun yoğun baskısıyla karşılaştı. Ticari olarak başarılı olamasa da, yapım yıllar içinde hak ettiği değeri gördü ve sinema okullarının vazgeçilmezi haline geldi. Yurttaş Kane’in yarattığı sanatsal başarıya rağmen, Welles’in Hollywood’daki kariyeri zorlu oldu. Stüdyo yöneticileriyle sürekli çatışmalar yaşadı, filmleri sıkça kesildi veya üzerinde değişiklikler yapıldı.

1942 yapımı Muhteşem Ambersonlar (The Magnificent Ambersons), Welles’in bir başka iddialı projesiydi. Ancak, o İngiltere’deyken stüdyo tarafından radikal bir şekilde kısaltıldı ve yapımın sonu değiştirildi. Bu, Welles’in kariyerindeki en büyük hayal kırıklıklarından biri oldu ve stüdyolarla olan ilişkisini daha da kötüleştirdi.

1946 yapımı Yabancı (The Stranger) filmi, ticari olarak daha başarılı bir filmiydi. Film, İkinci Dünya Savaşı’nın en üst düzey Nazi savaş suçlularından biri olan Franz Kindler’ın Amerika’da saygın bir profesör kimliğiyle saklanmasını ve bir Savaş Suçları Müfettişi tarafından amansızca izlenmesini konu alan bir film noir/gerilim yapımıydı.

1947 yapımı Şangaylı Kadın (The Lady from Shanghai), eşi Rita Hayworth’ın da rol aldığı bu film noir/gerilim türündeki yapımı, kompleks hikayesi ve aynalarla dolu final sahnesiyle dikkat çekti. 1948 yılında düşük bütçeli bir Shakespeare’in Macbeth uyarlamasıyla karşımıza çıktı. 1951 yılında, Shakespeare’in Othello‘sunu, tutkulu ve görsel bir dramayla beyazperdeye taşıdı. Mali zorluklar ve uzun çekim süresiyle tamamlanan bu film, 1952 Cannes Film Festivali’nde Büyük Ödül’ü kazandı.

1955 yapımı Ölüm Raporu: Mr. Arkadin (Confidential Report) filmi, Mr. Arkadin adındaki bir milyarderin, suç dolu geçmişini unutturmak için birini tutar, ancak asıl amacı geçmişini bilen herkesi ortadan kaldırmaya çalışmasını konu alıyordu. 1958 yılında Hollywood’a geri dönerek çektiği Bitmeyen Balayı (Touch of Evil) başyapıtı, uzun, kesintisiz açılış sahnesiyle sinema tarihinde çığır açtı. Orson Welles’in kendisinin de unutulmaz bir kötü karakteri canlandırdığı bu film, başlangıçta stüdyo müdahaleleriyle karşılaştı, ancak sonradan restore edilerek Welles’in orijinal vizyonuna daha yakın bir hale getirildi ve günümüzde modern bir klasik olarak kabul edildi.

Franz Kafka’nın romanından uyarladığı 1962 yapımı Dava (The Trial) filmi, bürokrasinin ve yabancılaşmanın paranoyak atmosferini başarıyla yansıttı. Shakespeare’in çeşitli oyunlarından Falstaff karakterini merkezine alan 1965 yapımı Geceyarısında Çanlar (Chimes at Midnight) filmi, Welles’in kişisel favorilerinden biriydi ve yapım eleştirmenlerce büyük beğeni topladı.

Hollywood’un kendisine uyguladığı kısıtlamalardan bıkmış olan Welles, kariyerinin büyük bir bölümünü Avrupa’da bağımsız filmler çekerek geçirdi. Finansal zorluklar ve filmlerini tamamlamak için sürekli fon arayışı, onun yaratıcı sürecini derinden etkiledi. Projeleri genellikle uzun sürer, yarım kalır veya üzerinde değişiklikler yapılırdı. Aktörlük ve anlatıcılık yaparak filmlerini finanse etmeye çalıştı.

Welles’in son tamamladığı uzun metrajlı 1973 yapımı Hakikatler ve Düzmeceler (F for Fake) filmidir. Bir deneme filmi olarak nitelendirilebilecek bu belgesel-drama, sahtecilik, yanılsama ve gerçeğin doğası üzerine meta-sinematik bir araştırmadır. Welles’in sanatsal yeteneğinin ve deneyselliğinin zirvesini temsil eder. Orson Welles, kariyeri boyunca sayısız tamamlanmamış projeyle yaşadı. Rüzgarın Diğer Yüzü (The Other Side of the Wind) adlı filmi, ölümünden onlarca yıl sonra, 2018’de tamamlanarak yayınlandı ve onun sanatsal mirasına önemli bir katkı sağladı.

Orson Welles, 10 Ekim 1985’te 70 yaşında kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti. Sinema dünyasına bıraktığı başyapıtlar ile efsaneleşmiştir. Yurttaş Kane ile modern sinemanın temelini atmış, sinematik anlatım dilini sonsuza dek değiştirmiştir. Onun yenilikçi teknikleri ve cesur hikaye anlatımı, Martin Scorsese, Francis Ford Coppola, Woody Allen, Steven Spielberg gibi sayısız yönetmene ilham vermiştir. Welles, çağının ötesinde bir sanatçıydı. Welles’in kariyeri, dehanın ve kısıtlamaların, sanatın ve endüstrinin karmaşık etkileşiminin bir öyküsüdür. Hayatı boyunca hak ettiği takdiri tam olarak göremese de, ölümünden sonra sinema tarihindeki yeri sarsılmaz bir şekilde sağlamlaşmıştır. Orson Welles, her zaman bir vizyoner, bir asi ve sinemanın sınırlarını zorlayan bir ustalık örneği olarak hatırlanacaktır.