Çağan Irmak‘ın 2005 yılında çektiği Babam ve Oğlum filmi Türk Sineması‘nın en özel yapımlarından biri kabul edilir. Film vizyona girdiği dönemden bu yana izleyen herkesin kalbine dokunmayı başaran ve kopan aile bağlarını yeniden hatırlatan duygusal bir yolculuk sunuyor.
Filmin bu kadar büyük bir etki yaratmasının asıl sebebi 1980 darbesi gibi sancılı bir dönemi arka plana alırken odağını bir ailenin sessiz çığlıklarına çevirmesidir. Hikaye babalar ve oğullar arasındaki o aşılması güç uçurumlara odaklanıyor. Olaylar 12 Eylül 1980 sabahının puslu atmosferinde başlıyor. Gazeteci Sadık hamile eşini hastaneye yetiştirmeye çalışırken askeri müdahalenin ağırlığıyla karşı karşıya kalır. Sokağa çıkma yasağının olduğu o karanlık gecede bir parkta dünyaya gelen küçük Deniz annesini henüz ilk nefesinde kaybeder.
Sadık hapislerde ve işkencelerde geçen zorlu yılların ardından oğluyla yedi yıl devirir ancak sağlığı giderek bozulur. Yolun sonuna geldiğini anlayan Sadık oğlunu emanet edebileceği tek yere yani Ege’deki babasının çiftliğine dönmeye karar verir. Film asıl gücünü yıllardır küs olduğu babasıyla yüzleştiği bu dokunaklı dönüşten alıyor.
Filmin asıl gücünü Ege’nin verimli topraklarındaki geleneksel yaşam ile Sadık’ın büyük şehirde peşinden gittiği modern ve idealist hayat arasındaki çatışmadan alıyor. Sadık’ın babası Hüseyin Efendi toprağına ve kendi kurallarına sıkı sıkıya bağlı bir adamdır. Onun dünyasında bir evlat demek babasının mirasını devralacak ve dizinin dibinden ayrılmayacak kişi demektir. Sadık’ın gazetecilik okuyup politikaya atılması Hüseyin Efendi için resmen bir ihanettir. Bu kopuş, maalesef pek çok ailede görülen ve babanın çizdiği sınırların dışına çıkan çocuğun yok sayılması geleneğinin bir yansımasıdır.
Yıllar süren o ağır sessizlik ve küslük, Sadık’ın küçük Deniz ile çiftliğe dönmesiyle hemen bitmez. Aksine yerini derin bir hesaplaşmaya bırakıyor. Sadık inandığı değerler uğruna ağır bedeller ödemiş ve vücudunda işkencelerin izini taşıyan yorgun bir babadır. Tek derdi artık sadece oğlunun geleceğidir. Hüseyin Efendi ise öfkesini kendine kalkan yapsa da hiç görmediği torunu Deniz’in masumluğu karşısında bu duvarların yavaş yavaş çatladığını hisseder. Deniz bu iki inatçı ve yaralı adam arasındaki tek köprüdür. Onun dünyası babasından dinlediği hikayelerle doludur ve çiftlik hayatını kendi hayal gücüyle birleştirerek keşfeder.
Çiftlikteki hayat sadece bu iki adamdan ibaret değildir. Anne Nuran Hanım aileyi bir arada tutan o sessiz gücü temsil ediyor. Kocasının sertliği ile evlat hasreti arasında sıkışıp kalmış olsa da Sadık döndüğünde kollarını ona sonuna kadar açan güvenli bir limandır. Sadık’ın kardeşi Salim ve neşeli eşi Gülbeyaz ise filmin dramatik havasını dağıtan karakterlerdir ve Ege’nin hayat dolu ve samimi ruhunu yansıtırlar. Özellikle Gülbeyaz’ın saf ama içten çıkışları aslında ailedeki herkesin bu uzun küslükten ne kadar yorulduğunu gözler önüne seriyor.
Çağan Irmak film boyunca hepimizi sarsan bir gerçekle yüzleştirir. İnsanlar büyüdükçe hayalleri küçülür.. Sadık gençken dünyayı değiştirebileceğine inanan büyük idealler peşinde biriyken hayatın sillesini yedikten sonra tek isteği oğluna güvenli bir oda ve sıcak bir çatı sunabilmek haline gelir. Bu durum aslında bir neslin yaşadığı toplumsal hayal kırıklığının kişisel bir özeti gibidir. 1980 öncesinin fırtınalı günlerinde kahramanlık tanımları çok daha büyükken sonrasında bu çaba sadece hayatta kalma ve bir aile kurma mücadelesine dönüşmüştür.
Filmde Hüseyin Efendi’nin çocuklarına verdiği isimler bile sanki birer kaderdir. Bir oğluna selamet içinde olan anlamındaki Salim diğerine ise bağlı kalan anlamındaki Sadık adını vererek onların rollerini daha doğdukları gün belirlemek istemiştir. Sadık’ın bu isme rağmen babasının otoritesinden kopup kendi yolunu çizmesi Hüseyin Efendi için kabullenilmesi en zor gerçektir. Ancak zamanla anlaşılır ki Sadık aslında ismine en sadık kalan karakterdir. İnandığı değerlere ve kaybettiği eşine duyduğu bağlılık onu ölümün kıyısında bile ayakta tutan asıl güçtür.
Deniz’in dedesini ilk gördüğü andan itibaren kurduğu o sıcak bağ Hüseyin Efendi’nin aslında ne kadar büyük bir sevgi açlığı çektiğini gösteriyor. Bir dede olarak torununa karşı sergilediği yumuşak tavır aslında kendi oğluyla yaşayamadığı o güzel yılların sessiz bir telafisi gibidir. Deniz dedesinin şapkasını takıp onunla tarlaları gezerek ve o hiç görmediği geniş ailenin içine dalarak hem babasının hem de dedesinin geçmişindeki karanlık noktaları aydınlatan bir ışık oluyor.
Türk toplumunda özellikle kırsal kesimlerde ve geleneksel aile yapılarında sevgiyi sözle söylemek ya da duyguları açıkça belli etmek bir zayıflık gibi görülür. Hüseyin Efendi’nin – Ben gonuşmayı bilemem demesi sadece bir şive meselesi değildir. Bu aslında duygularını dışarı vuramadığının bir kanıtıdır. Bizim buralarda babalar çocuklarını onlar uyurken sever evlatlarını başkasının yanında övmez ve içindekileri bir sır gibi saklarlar. Bu durum aile içinde derin kopukluklara ve yıllarca süren küslüklere sebep olur.
Sadık ise bu sessiz duvarı yıkan kişidir. Yaşadığı onca acıdan sonra içindekileri dökmenin ne kadar kıymetli olduğunu anlamıştır. Babasına karşı o eski isyanı bile aslında beni gör, beni anla! diye bağırmaktır. Filmin en can alıcı sahnelerinden olan – Ona bir oda ver baba konuşması bu ihtiyacın zirveye çıktığı andır. Sadık babasından sadece bir mülk istemiyor. Oğlunun bu aileye ait olmasını ve kendisi gibi sahipsiz kalmamasını istiyor. Boğazında yutkunamadığı bir yumruyla yaşamasın diye çabalar. Bir babanın evladının büyüyeceğini göremeyecek olmasının verdiği o ağır yükü bu sahnede iliklerimize kadar hissederiz.
Hüseyin Efendi’nin içindeki o birikmiş sessizlik Sadık’ın gidişinden sonra büyük bir patlamaya dönüşür. O meşhur -açaydım kollarımı, gitme diyeydim feryadı aslında pek çok babanın geç kalmış itirafıdır. O ana kadar dimdik duran ve otoritesinden asla taviz vermeyen o sert adam yolun ortasında diz çökerken aslında tüm anlamsız gururunu ve inadını da oraya bırakır. Bu sahne izleyen herkesin kendi babasıyla veya evladıyla olan ilişkisini derinden sorgulamasını sağlıyor.
Babam ve Oğlum 1980 darbesini siyasi bir belgesel gibi değil insan ruhunda bıraktığı derin izler üzerinden anlatıyor. Sadık’ın gazetede yazdığı yazılar savunduğu fikirler ve bunların sonucunda maruz kaldığı baskılar aslında o dönemin Türkiye’sini yansıtan birer aynadır. Ancak filmde asıl vurgulanan bu siyasi gerginliklerin aileleri nasıl parçaladığıdır. Farklı görüşlerin bir babayı oğlunu evlatlıktan reddedecek kadar kör etmesi toplumun o dönemde yaşadığı ayrışmanın en acı sonucudur.
Sadık’ın hastalığı aslında o dönemin aldığı ağır yaraların vücut bulmuş halidir. Darbe döneminde maruz kaldığı işkencelerin etkisiyle bedeni yavaş yavaş erimeye başlamıştır. Ancak bu fiziksel yıkıma rağmen babasıyla barışarak ve oğlunu güvenli bir yere emanet ederek kendi iç huzuruna kavuşur. Film devlet ve birey arasındaki o sert çatışmanın aslında en çok devleti devlet yapan aile kurumunda yarattığı yıkımı da gösteriyor.
Deniz karakteri ise tüm bu travmaların içine doğmuş olsa da hayal gücüyle bu gerçeklikten kaçmayı başaran bir nesli simgeliyor. Onun atların ayaklarının acıyıp acımadığını merak etmesi veya hayali bir dünyada yaşaması aslında çocukların yetişkinlerin yarattığı bu kirli ve sert dünyadan kendilerini koruma yöntemidir. Deniz babasının geçmişindeki acıları değil dedesinin çiftliğindeki sıcaklığı ve sevgi dolu anıları heybesine koyarak büyüyecektir.
Filmin başarısında Ege’nin o sıcak havasının ve kendine has konuşma şeklinin payı çok büyüktür. Çağan Irmak doğup büyüdüğü toprakları tüm doğallığıyla ekrana taşımıştır. Zeytin bahçeleri, traktör sesleri, kalabalık kahvaltı sofraları ve sıcak komşuluk ilişkileri hikayeye müthiş bir gerçeklik katar. Bu doğallık sayesinde izleyici karakterleri kendinden biri gibi görüyor çünkü oradaki herkes çok tanıdıktır. Hüseyin Efendi’nin o meşhur Ege şivesiyle yaptığı konuşmalar ve Hümeyra’nın canlandırdığı anne karakterinin o şefkatli azarları bizi bir film izlemekten çıkarıp o evin bir üyesi yapıyor.
Filmdeki küçük detaylar hepimizi kendi çocukluğumuza ve geçmişimize götürüyor. Annenin serdiği yer yatağındaki örtünün dokusu, dedenin ellerindeki yaşlılık lekeleri, yastıklarla desteklenmiş o meşhur salıncak ve mutfaktan gelen o bildik kokular.. Tüm bunlar hepimizin ortak anılarını tazeledi.. İzleyen herkes Sadık’ın babasına bir türlü sarılamayışında kendi yarım kalmış sarılmalarını ve Deniz’in dedesine bakışında kendi çocukluk hayranlıklarını buluyor.
Babam ve Oğlum’un en güçlü temalardan biri de babalık kavramının yeniden tanımlanmasıdır. Film boyunca iki farklı baba modeli görüyoruz. Biri, otoritesini korku ve disiplin üzerine kuran, sevgisini saklayan Hüseyin Efendi, diğeri ise oğluyla her anını paylaşmaya çalışan, ona şefkatle yaklaşan ve onun geleceği için her türlü gururu kenara bırakan Sadık. Sadık’ın babalığı, bir anlamda Hüseyin Efendi’nin eksik bıraktığı her şeyin bir telafisidir.
Bir baba yüz evlada bakar da yüz evlat bir babaya bakamaz sözünün ötesinde, film bize bir babanın evladına bırakabileceği en büyük mirasın mülk veya para değil, güzel hatırlanmak olduğunu söyler. Sadık, ölmeden önce oğlunun zihninde kötü anılar değil, kahramanlık hikayeleri ve sevgi dolu kareler bırakmak için uğraşıyor. Filmin sonunda izlediğimiz o siyah beyaz video görüntüleri, bu mirasın en somut kanıtıdır. Deniz, babasını her zaman o kameraya gülen, mutlu ve sevgi dolu haliyle hatırlayacaktır.
Affetmek ise filmin nihai hedefidir. Hüseyin Efendi’nin Sadık’ı, Sadık’ın babasını ve her ikisinin de kendilerini affetme süreci, filmin dramatik mesajlarıdır. Affetmek, geçmişin yüklerinden kurtulmak ve geleceğe temiz bir sayfa açmaktır. Hüseyin Efendi, oğlunu kollarını açarak durduramadığı için duyduğu pişmanlığı, torununa kollarını açarak bir nebze olsun dindirir. Bu, hayatın sunduğu geç ama kıymetli bir ikinci şanstır.
Babam ve Oğlum filminin hiç reklam yapılmadan tamamen kulaktan kulağa yayılarak rekorlar kırması toplumumuzun sevgiye ve aile bağlarına ne kadar hasret olduğunun bir kanıtı gibidir. İnsanlar sinemadan sadece ağlayarak değil, içlerinde bir ferahlıkla ayrıldılar. Çünkü bu film onlara yalnız olmadıklarını ve hepimizin benzer yaralar taşıdığını hissettirdi. Aile içi kavgaların ve toplumsal baskıların ortasında bile sevginin birleştirici bir güç olabileceğine dair hepimize umut verdi.
Film bittikten sonra bile hafızalara kazınan sözler Türk sinemasının unutulmazları arasına girdi. – Ona bir oda ver baba veya – Açaydım gollarımı gibi cümleler artık sadece birer film repliği değil derin duyguların özeti haline geldi. Çağan Irmak bu başarısıyla insanımızın en hassas noktasına dokundu. Bizler her şeye rağmen aile olmayı ve birbirimizi kusurlarımızla sevmeyi isteyen bir toplumuz.
Film boyunca hissedilen o yoğun duygular aslında karakterlerin kendi içlerinde verdikleri savaşın bir yansımasıdır. Sadık bir yandan yaklaşan ölümün korkusuyla baş etmeye çalışırken diğer yandan oğlunun geleceği için büyük bir endişe duyar. Onun babasına dönmesi bir yenilgi değildir. Evladını asıl köklerine emanet etme vakurudur. Hüseyin Efendi için ise Sadık’ın gelişi yıllarca bastırdığı vicdan azabının ve evlat hasretinin dışa vurulmasıdır.
Deniz’in çocuksu merakı ve hayal dünyası bu ağır dramın içinde bize nefes aldırır. Onun zaman makinesi hayali aslında filmdeki herkesin ve biz izleyicilerin ortak arzusudur. Keşke geçmişe dönebilsek ve o hataları yapmasak ya da, o gitme kelimesini vaktinde söyleyebilsek diye düşünürüz. Film bu imkansız isteğin yerine eldekini tamir etmenin ve sevdiklerimize sahip çıkmanın önemini anlatıyor.
Filmin son sahnesinde Deniz’in dedesiyle çiftlikte yaşamaya devam edeceği ve babasını hep o güzel haliyle hatırlayacağı hissi bize buruk bir huzur veriyor. Acılar yaşanmış ve kayıplar verilmiştir ama hayat bir şekilde devam etmektedir. Sevgi bir kuşaktan diğerine aktarılan en büyük hazinedir. Babam ve Oğlum bize hem gitmenin hem de kalmanın bir hikayesi olduğunu hatırlatır. En önemlisi de dönebilecek bir evinin olmasının insanın hayattaki en büyük dayanağı olduğunu gösterir. Bu hikaye sinemamızın en sıcak ve en hüzünlü köşesinde yaşamaya devam edecektir.
